एक वर्षभन्दा बढी पुँजीको माग र आपूर्ति हुने बजार पुँजीबजार हो । यो मुलुकको वित्तीय शक्ति मापन गर्ने एक औजार हो । यसले छरिएर रहेको स–साना रकमलाई परिचालन गरेर पुँजी निर्माण गर्न महìवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ । नेपालमा पुँजीबजारको विकासका लागि धितोपत्रसम्बन्धी ऐन, २०६३ र यसअन्तर्गतका विभिन्न नियमावली, वस्तुबजार विनिमयसम्बन्धी ऐन, २०७४ र नियमावली, २०७४ लगायतका कानुनी व्यवस्था गरिएको छ । नेपालको पुँजीबजारको विकासमा अर्थ मन्त्रालय, नेपाल राष्ट्र बैङ्क, नेपाल धितोपत्र बोर्ड, नेपाल स्टक एक्सचेन्ज, वस्तु विनिमय बजार, सेयर व्यवसायीलगायत संस्थागत र व्यक्तिगत सर्वसाधारण लगानीकर्ताको संलग्नता हुने गर्दछ । पुँजीबजारको विकासमा यिनीहरूको भूमिका निम्नअनुसारको हुनुपर्दछ :
अर्थ मन्त्रालयको भूमिका:
नेपालको समग्र अर्थतन्त्रको नीति निर्माणको नेतृत्वकर्ता अर्थ मन्त्रालय हो । यसको पुँजीबजारको विकासमा बहुआयामिक भूमिका हुन्छ, जसलाई निम्नअनुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ ः
धितोपत्रसम्बन्धी ऐन नियमको परिमार्जन गर्ने,
नेपाल धितोपत्र बोर्डको संस्थागत क्षमता बढाउने,
मुलुकमा लगानीमैत्री वातावरण तयार गरी विदेशी लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्ने,
नीतिगत स्थायित्वको सुनिश्चितता प्रदान गर्ने,
सेयर बजारको अस्वाभाविक मूल्य बढ्न घट्न नदिने वातावरण तयार गर्ने,
नयाँ स्टक एक्सचेन्ज स्थापना गर्ने,
वस्तु विनिमय बजार सुरु गर्ने,
नेपाल धितोपत्र बोर्ड, नेपाल स्टक एक्सचेन्जमा व्यावसायिक नेतृत्व छनोट गर्ने ।
नेपाल राष्ट्र बैङ्कको भूमिका
नेपाल राष्ट्र बैङ्कले मौद्रिक नीतिमार्फत मुलुकको वित्तीय प्रणालीको विकास र स्थायित्व कायम गर्न ठूलो भूमिका निर्वाह गर्दछ । यसले ब्याजदर, विनिमय दर, मुद्रास्फीति दरमा स्थिरता ल्याउने, लचिलो र कसिलो मौद्रिक नीतिमार्फत बजारमा मुद्रा प्रदायमा सन्तुलन ल्याउने गर्दछ । पुँजीबजारमा यसको भूमिका निम्नअनुसार हुनुपर्दछ:
सेयर बजारमा लगानीका लागि अनुकूल वातावरण तयार गर्ने,
सेयर बजारमा कर्जा प्रवाह बढाउने,
कर्जा प्रवाहलाई सरल र पारदर्शी बनाउने,
बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको सुदृढीकरण गर्ने,
एकआपसमा गाभिने नीतिलाई प्रभावकारी बनाई वित्तीय संस्थाको वित्तीय आधार बलियो बनाउने,
उत्पादनमूलक कम्पनीलाई सेयर बजारमा प्रवेश गराउन सहयोग गर्ने,
वित्तीय साक्षरता अभियान सञ्चालन गर्ने,
स्थानीय तहका वार्ड तहसम्म बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको शाखा विस्तार गरी वित्तीय पहुँच अभिवृद्धि गर्ने,
पँुजीबजारमा लगानीको वातावरण निर्माणमा सहयोग गर्ने ।
नेपाल धितोपत्र बोर्डको भूमिका
नेपाल धितोपत्र बोर्ड पुँजीबजारको नियमन र सुपरिवेक्षण गर्ने निकाय हो । त्यसैले पुँजीबजारको विकासमा यसको ठूलो भूमिका हुन्छ, जसलाई निम्नअनुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ:
सेयर बजारको नियमन र सुपरिवेक्षणका लागि मापदण्ड तयार गर्ने,
कार्यस्थल र गैरकार्यस्थल अनुगमन गर्ने, जोखिमका आधारमा निरीक्षण गर्ने,
सेयर बजार उतारचढाव हुन नदिने,
सूचीकृत कम्पनी, लगानीकर्ता एवं सेयर व्यवसायीबीच स्वच्छ प्रतिस्पर्धाको वातावरण तयार गर्ने,
संस्थागत सुशासन कायम गर्न जोड दिने,
पुँजीबजार विकासमा विभिन्न मापदण्ड तय गरी लागू गर्ने,
वस्तु विनिमय बजारका लागि पूर्वाधारयुक्त कम्पनीलाई अनुमति प्रदान गरी वस्तु विनिमय कारोबार बढाउने,
उपत्यकाबाहिर स्टक एक्सचेन्ज स्थापना गर्न पहल गर्ने,
गोप्य रूपमा गरिने सेयर बजारको भित्री कारोबारलाई कडाइपूर्वक नियन्त्रण गर्ने,
संस्थागत लगानीकर्तालाई सेयर बजारमा प्रोत्साहनको व्यवस्था गर्ने ।
नेपाल स्टक एक्सचेन्जको भूमिका
नेपाल स्टक एक्सचेन्ज सेयरको दोस्रो बजारको कारोबार गराउने एक मात्र निकाय हो । पुँँजीबजारमा यसको भूमिका निम्नअनुसार हुनुपर्दछ ः
सूचीकृत कम्पनीको सङ्ख्या बढाउने,
सूचीकृत कम्पनीमा उत्पादनमूलक क्षेत्रका कम्पनीको
सङ्ख्या बढाउने,
सेयर व्यवसायीको सङ्ख्या बढाउँदै यिनीहरूबीच स्वच्छ प्रतिस्पर्धाको विकास गर्ने,
उपत्यकाबाहिर सेयर व्यवसायीको उपस्थिति बढाउने,
सेयर बजारको यथार्थ सूचना सम्प्रेषण गर्ने,
नयाँ प्रविधिको प्रयोग बढाउने,
बैदेशिक रणनीतिक साझेदारको संलग्नता बढाई संस्थाग सुधार गर्ने ।
वस्तु विनिमय बजारको भूमिका
आवश्यक पूर्वाधार तयार गरी वस्तु विनिमय बजारको कारोबार सुरु गर्ने,
वस्तुको कारोबार मूल्य स्थानीय बजार मूल्यसँग सामञ्जस्यता कायम गर्ने,
वस्तु कारोबारमा पारदर्शिता, स्वच्छता कायम गर्ने ।
सेयर व्यवसायीको भूमिका
देशव्यापी सञ्जाल विस्तार गर्ने,
अनलाइन सेयर खरिद बिक्रीको प्रवद्र्धन गर्ने,
सेयरको खरिद बिक्रीमा स्वच्छता कायम गर्ने,
वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने,
प्रतिस्पर्धामार्फत सेयर बजारको विकासमा सहयोग गर्ने,
लगानीकर्ताको भूमिका
आफूले लगानी गर्ने कम्पनीको जोखिम विश्लेषण गरेर लगानी गर्ने,
सेयर उतारचढावको अवस्था बुझेर लगानी गर्ने,
संस्थागत लगानीमा जोड दिने,
आफूले लगानी गरेको कम्पनीको वित्तीय अवस्था बुझिरहने, कम्पनीका गतिविधिमा नियमित सहभागिता जनाउने,
पुँजीबजारबारे जनचेतना विस्तारमा सहयोग गर्ने,
अन्त्यमा, पुँजीबजार दीर्घकालीन पुँजी निर्माण एवं परिचालन गर्ने स्रोत भएकाले यसको स्वच्छता, प्रतिस्पर्धा एवं विकास हुन आवश्यक छ । यसका लागि यसमा सम्बद्ध निकायले आ–आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
0 Comments